Genç tarihçi İsmail Bilgili, Prof. Dr. Sadık K. Tural ile "Sorulara Cevaplar-I-" kitabı ve tarih metodolojisi üzerine kapsamlı bir söyleşi gerçekleştirdi.
Sayın Hocam, Sorulara Cevaplar-I-’in son baskısı, kitaplarınızın yeni baskılarını üstlenen KorKuT yayınevince yapıldı. Bana, önceki baskılarda da yer alan 31-252. sayfalar arasındaki metinlerin “dikkatle okunması” görevini vermiştiniz. Bu bölümlerden sonraki sayfalar sizin düzeltinizle yayımlanmıştı. Bir tarih araştırıcısı olarak bu kitapla ilgili yedi soru iletiyorum, cevaplandırırsanız İLESAM Dergisi’nde yayımlanmasını sağlanmasını çalışacağım. Saygılarımla arz ediyorum. 9.11.2025
İsmail BİLGİLİ*
* İ. BİLGİLİ, Ankara 1992. Gazi Üniversitesi, Tarih Eğitimi ABD, Doktora Tez Öğrencisi.
İSMAİL BİLGİLİ: Kitabın adını niçin böyle koydunuz? Kitabın içeriği hakkında çok açık bir fikir vermeyen bu isim için neler söylemek istersiniz?
SADIK K. TURAL: Kırk yıla yakın bir zaman önce Ahmet Doğan kardeşimiz Ecdat yayınevini kurarken hangi kitapları basalım diye fikir alışverişi için bir grup insanı davet etmişti. Ben, şu teklifi yapmıştım: ‘Soru sorulacak birikime sahip on iki kişi belirle; onlara yöneltilecek soruları hazırlama konusunda sorumluluk alacak bilgi ve bilinçte on iki genç ile görüşüp hazırlık yapmaları için görevlendir... Bu gençler en az yedi en çok on iki soru hazırlayıp sana teslim etsinler, sen de ilgili şahsiyetlere iletip ulaşılan cevapları cep kitapçıkları hâlinde yayınla.’ demiştim. O konuda bir gelişme olmayınca Ecdat yayınevi benimle yapılmış mülâkatlardan bazıları ile Sinema konulu bir ortak söyleşiyi cep ölçülerinde SORULARA CEVAPLAR adıyla kitaplaştırdı, 2000 adet basıldı. Soru-cevap bir bilgilendirme ve/veya öğretim yöntemi değil midir? Bu imkândan yararlanmak düşüncesiyle bana yöneltilen sorulara dâima cevap verdim. Kızımız Merve Hanım, bu yılın Eylül ayındaki bir sohbetimiz sırasında, bana ait bu türden metinlerin ulaşabildiklerinin sayısının seksene yakın olduğunu söyledi. Seçtiğimiz metinlerden oluşan iki ayrı kitap hâline geldiği için baskı sayılarını ayrı ayrı ifade etmemiz gereken bir yayının müellifi oldum. Bu metinlerden bir kısmını, tarih, eğitim ve kültür kavramlarını esas alan Sorulara Cevaplar birinci kitap (TEK), sanat, edebiyat, dil kavramlarına dayananları ikinci kitap (SED) hâlinde basılması sağlanmış oluyor. Hareket noktam, kavramların Türkçe ile ifade edilmesi ve ortak tanımlar kazandırılmasıdır. Kendilik sayılması, millî benlik ve kimlik olarak kabul edilmesi gereken gerçekliklerden biri, kavramların dilinizin imkânlarıyla ifade edilmesidir. Sorulardan yararlanarak kavramları gündeme taşımaya, ortak tanımlar adına birikimimi sunmaya, paylaşmaya, anlatmak ihtiyacımı gidermeye çalışıyorum. Yayının adı olan bu kitaptaki cevaplar, benzeşirlikler üzerinde düşünmeye çalışan, bozgunculuk, ayrışmacılık edenler karşısında fikrî tepki verme ihtiyacı duyan okuyuculara yöneltilmiş cümlelerdir.
İ.B.: Bizlerin çok etkilenip üzerinde çok konuştuğumuz Sayın Şûle Perinçek ile yapılmış Ulusal Kanal’da yayınlanmış iki söyleşiniz var: Mondros Ateşkes Antlaşması ile Amasya Tâmimi konulu. YouTube genel yayımında da bulunan bu söyleşiler birçok uyarı ile dolu. Size göre aydınların ve biz genç tarihçilerin öncelikle bakması gereken konular nelerdir?
S.K.T.: Konular demeyelim de bunaltıcı ve/veya yöneltici gerçeklikler, tespiti ve çözümü gereken meseleler diyelim. Yerli ve millî bir yaklaşımla, stratejik duyarlılıkla bakmak ilke olmalı, kavramlarda tanım ortaklığı da yöntem olmalı... Durumların ve olayların olumsuz sonuçlarından kimlerin kazançlı çıktığını veya yararlandığını hiç gözden kaçırmadan durum tespiti ve değerlendirmeler yapılmalı; bu dikkatlerin sonucunda oluşan hükümlerin yaygınlaşmasına çalışılmalıdır. “Ortak Geçmiş”te, ‘tarihte’ aynı ve/veya benzer olaylar, durumlar hangi kavramlara dayanarak gerçekleşmiş, sonuçları ne olmuş? Siyasî veya idarî hamakat yahut kibir sonucu olan karar ve uygulamalardan toplum ne zarar görmüş, bugüne yansımaları var mı? Hangi devletler ve toplumlar çok kârlı çıkmış? Kapitülasyon, imtiyaz, ayrıcalık tanınması kavramlarını düşününce, bu işlemlerin öznesi olanlar dikkatle değerlendirilmelidir: Dışı kibir, içi hamakat veya âcizlik ile hastalıklı olduğu hâlde yetki kullanmış bulunanları uyaran olmamış mıdır? Bu soruları önde tutarsanız, tarihî olguların yanlış anlaşılmasını, fitne odaklarının yanlış veya kirli bilgi üretmesini önlemiş olursunuz. Kavramlarla düşünmeye, tanımlanmış kavramlarla tespit ve tefekkürde bulunmaya çalışıyorum, bu yöntemin benimsenmesini istiyorum.
İ.B. Kitaba geçmeden sormam gereken iki sorudan birincisi şöyle: AKM Başkanı olduğunuz yıllarda yaptığınız iki önemli kongre var: Bulgaristan’ın Şumnu şehrinde gerçekleştirdiğiniz Balkanlarda Türk eserleriyle ilgili toplantı; Hatay’da topladığınız inkârcılığa ve düşmanlığa dayalı peşin hükümlere karşı Arap dünyasındaki Türk izleri konulu bilgi kurultayı...Bir çok yabancının da bulunduğu toplantının bildirileri yayımlandığına göre bu kaynaklardan Dış işlerimiz ile Türk tarih ve sanat tarihi araştırıcıları yeterince faydalandı mı?
S.K.T. Evet veya hayır demek için bir bilgi sahibi değilim. Aradan geçen 25 sene içinde Balkanlarda çok değişiklikler oldu. Güney doğu sınırımızda bulunan halkları yeni Lavrens’ler, yeni Getrude Bell’ler kışkırtmaya düşmanlıklar oluşturmaya devam ediyor. İngiliz istihbaratının yerini CİA, MOSSAD, yeni KGB ile İran istihbarının aldığı söylenebilir. Devletimiz 1900-2000 yılları arasında bu bölgelerle ilgili olarak kimlerle ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapmış? Anlaşma veya sözleşmelerin hangi hükümler kimler tarafından ihlâl edilmiş? O bölgelerde kalmış olan kültürel mirasımızın somut örnekleri ne durumdadır? İlgili bakanlıklarımız hangi çalışmaları yapmıştır ve hangilerini yapmalıdır? AKM Başkanlığım sırasında yaptığım ve yayınladığım Uluslararası Türk Kültürü Kongrelerinin bildirileri de çok önemlidir. Sorunuzu her yerde tekrarlamanızı rica ederim. Bilginlerin bir araya gelerek yapılmasını sağladığım tespit ve yorumlardan hem Dışişleri ve Kültür Bakanlığımız hem de üniversitelerimizin tarih ve sanat tarihi bölümleri yararlanmalıdır demekten başka bir cevabım yoktur.
İ.B.: Tarihçi olmak isteyen biz gençlerin, yolun başında olanların mutlaka öğrenmiş olması gereken bilgilere, kaynaklara değinir misiniz?
S.K.T.: İnşallah haset fışkırmasına yol açmam. Yer bilimi uzmanları, jeo-fizikçiler karaların, denizlerin altındaki tehlikeli boşlukları, olumsuz enerjileri öğrenmeye, çalışıyorlar. Bu bilgileri çoğaltarak, ülkelerin karşılaşacakları depremler konusunda fikir üretiyorlar, öncelikle üst yönetimleri uyarıyorlar. Depremlerin oluşma sebeplerine fay diyorlar. Fay nitelikli olumsuzlukların yol açacağı olabilecek gerçeklikleri, uyarıcı bilgileri sunmak kehânet değildir, bilgiye dayalı tefekkürdür. Deprem uzmanları tarihte meydana gelmiş büyük tabiat olaylarını, depremleri tefekkürlerinin temeli yapıyorlar. Sosyal, kültürel, askerî ve ekonomik depremlerle ilgili öngörüde bulunması gereken insanlar ayrı bir gruptur. Bunların bir kısmı çok değerli diplomatlar, bir kısmı akademisyen veya akademisyen olmayan tarihçilerdir. Hocanız Akif Bey’in ifadesiyle “Lozan’da İngiliz ve Fransız diplomatlarının ısrarlı baskılarıyla savaş tazminatı ödemekten kurtarılan Yunanistan” sınırımızdaki fay hatlarından biridir. Bu ‘kapanmamış hesap bir gün mutlaka görülecek, diğer pürüzlü kalıntılar da’ temizlenecektir. 93 Harbi sonunda Rusların, Osmanlı Devleti’ne ödettiği tazminatı hatırlayın: “Yenilen” sayıldığımız için imzalattırılan 24 maddeden oluşan Mondros Mütarekesi’ndeki yaptırımlara tekrar bakın lütfen. 1939-45 Harbi’nin arkasından Almanya’ya ödettirilen tazminat... Bu açıdan bakarsanız hangi siyasî, askerî fayların öncelikle ülkemiz, sonra da Asya ve Avrupa için büyük depremlere yol açacağı konusunda fikirler üretebilirsiniz. Muhtemel siyasî depremler konularında düşündürücü tespitleri bulunan üç araştırıcının adını mutlaka anmalıyım Bilal Şimşir, Ramadan Salahî Sonyel, Şükrü Sina Gürel... Bu üç değerli şahsiyetin konuyla ilgili kitap ve makalelerini okumamış unvanlı cahilleri ciddiye almayın. Bu konuda, Yılmaz Öztuna’nın, Zekeriya Türkmen’in, Ömer Lütfi Taşçıoğlu’nun, Cengiz Akıncı’nın kitap ve makalelerini okumalı, okutmalısınız. Yunanistan’a dalkavukluk yapanlara, maskeli, unvanlı Venizelos-perestlere dikkat etmelisiniz.
İ.B.: Sorulara Cevaplar-I- içinde ‘tarih olan’, ‘tarihî olan’, tarihçi, tarih bilgisi ve tarih bilinci kavramları başta olmak üzere tarih araştırmalarıyla ilgili yirmiden fazla kavram var. Diğer kitaplarınızda da gördüğümüz kavram tanımları bu kitabınızda da fazla. Bu konuda ne söylemek istersiniz?
S.K.T.: İnsan, ihtiyaçların yoğurduğu bir canlıdır: İnanmak ihtiyacı, bilmek/bilinmek ihtiyacı, güvenmek/güvenilmek ihtiyacı, sevmek/sevilmek ihtiyacı, özgür ve bağımsız olmak ihtiyacı, anlatmak/anlaşılmak ihtiyacı, benzeştikleriyle bütünleşip aitlik duyma ihtiyacı en önde gelen yedi yapılandırıcıdır. Duyarlı olmak, tefekkür etmek ve tefekkürünü anlatmak bir ihtiyaçtır. Anlatmak ihtiyacını oluşturan tefekkür, duygu yoğunluğunu gösteren kelimelerle ifade ediliyorsa edebiyattan, sanattan sayılan eserler oluşturulmuş demektir. Dış uyarımların sonucundaki tefekkür, aklın yoğun olmasıyla biçimlenen kavram ve terimlerle ifade ediliyorsa, bilim ve teknoloji alanına ait bilgi ve eserler meydana getirilmektedir. Duygu ve aklın yoğunluk oranları yer yer değişmekle birlikte, aklın oranı daha fazlalaştırıldığında fikrî eserler oluşmaktadır. Az önce söylediğim yedi yapılandırıcı ihtiyacın giderilmesine ilişkin yansımalarda, ahlâk ve erdem ölçütlerini öne alanlar, geri bırakanlar, reddedenler benimseyip paylaştıkları açılarından farklı gruplar oluşturuyorlar. İnsan olmak, doğru, iyi, yararlı, güzel ve ilâhî olan karşısında duyarlılık gösterip anlatmak ihtiyacı duyup bu yönde paylaşımlarda bulunmaktır. Araştırıcılar, uzmanlar, akademisyenler, anlatma ihtiyacının kavramlaştırma yapabilmekten, kavramlara ortak tanımlar kazandırmaktan geçtiğini bilir. Kavramlar, duygunun, hayalin, düşüncenin, varlıkların, durumların, olayların adı olan anahtar nitelikli kelimelerdir. Kültür, sanat, tarih, dil, edebiyat, din, eğitim adını taşıyan yedi ana kavramı esas alarak tespit ve yorumlar yapmaya çalışıyorum. Bu yedi ana kavramın her birinin altında yüzlerce alt kavram var, onlardan bazılarını tanımlı hâle getirmeye uğraşıyorum.
İ.B.: Kavramlardan, özellikle de tarihin ruhu ve ataların ruhu kavramlarınızdan yola çıkarak son iki yüz yıllık döneme nasıl yaklaşıyorsunuz?
S.K.T.: Cevabım, öncelikle iç aynası başka bir milliyete mensup olma virüsü taşımayan her aydınımıza, sonra da bu özellikleri taşıyan tarihçileredir. Cevabımı 150 yılla sınırlandırmak istiyorum. Her aydın, öncelikle 150 yıllık Anadolu ve Balkanlar tarihinin inceliklerini, sonra da Türk ve dünya tarihinin çok önemli olay ve değişmelerini bilmek zorundadır. Ortak geçmiş bilgisine sahip olanlar, ortak tespit ve çözümler aramayı ihtiyaç hâline getirebilirler. Kavramların fenerinden yararlanarak 1875-2025 yılları arasına baktığınızda –tek tek her ülkeye uygulayabilirsiniz- beş hükme ulaşacaksınız:
1. Yüz elli yıl içinde haritalar ve sınır bilgileri defalarca değişmiş, hâlâ da değişiyor. Aydınlar ve özellikle de tarihçiler, vatan ve vatandaşlık, bağımsızlık ve özgürlük kavramlarının ışığında 150 yıl içinde basılmış haritaları daha iyi anlayıp yorumlayıp anlatabilirler. Olaylar ve şahsiyetler harita adlı büyütecin altına konularak ortaklaşılan hükümlere dönüştürülmelidir. Aydınlarınız vatanseverlik duygusu imanlaştırmamış ise, millî bağımsızlık ve bütünlük bilinçli bir bilgi değil ise, sizin haritanızda gözü olanların neler yapacağına mahkûm olacaksınız.
2. 150 yıl içinde 150 adet yeni devlet kuruldu; Birleşmiş milletlerde yer almaları kabul edilmiş devletlerin ne kadarı gerçekten bağımsız diye sormalı. Bunlar uluslararası iş ve kararlarda kendi iradeleriyle hareket edebiliyorlar mı sorusundan yola çıkıp değerlendirmeler yapılmalı. Devlet kurup koruma çabalarını, siyasî, askerî, iktisadî bağımsızlık kavramlarını ölçüt sayanlar da 150 yıllık bölge ve dünya tarihi konusunda sağlam hükümler verebilirler.
3. İnsan, kimin tarafından nasıl yönetileceği konusunda görüş sahibi olabilmeli, söyleyebilmelidir. İnsan insanın -hâşâ- kulu, kölesi olamaz, olmamalıdır. Buyurma yetkisi taşıyanlar yönetimi altındakilere esir muamelesinde bulunamaz. Her vatandaş, hukuk önünde eşit olmalı, fırsat eşitliğinden yararlanmalı, fitne niyetli olmamak şartıyla tefekkürünü açıklamak özgürlüğünü kullanabilmelidir. 150 yıl içinde sultanlar, krallar, imparatorlar, şahlar, çarlar yok oldu; birer kibirli aile/sülâle yönetimi olan mutlakiyetler, monarşik yapılar insanî tecrübenin sonunda cumhuriyet adlı rejime evrildi. Her ülkedeki cumhuriyetin kendine özgü bir yapılanma ve uygulamalar gösterdiği ise ayrı bir gerçeklik. Son 150 yıl, rejim değişim ve dönüşümlerinin, vatandaşlık hukukunun tarihidir.
4. Bilgi üretme, edinme ve bilgi birikiminin paylaşımında büyük bir gelişme oldu. Bunun sonucunda kara, deniz, hava ulaşımında da iletişimde de sağlık alanındaki teşhis ve tedavilerde de çok büyük teknolojik değişim ve dönüşümler yaşandı, yaşanıyor. Üniversitelerin bilgi üretme işlevini yerine getiremediği toplumlar, bilgi konusu başta olmak üzere birçok alanda sömürülmekten kurtulamadılar. İnsan ve toplum olarak kendilik bilincine dayanan tespit ve yorumları yapamayan halklar ve devletler, hastalıklı bir halde yaşamaktadır, bazıları ölmektedir. Tarih bilincine ve vatanseverlik tefekkürüne dayanmayanlar hem iç cephelerinin sağlamlığını hem de vatandaşlarının benzeşme esaslı bütünlüğünü ve devletine mutlak bağlılığını sürdüremediler.
5. ÇOK önemli İKİ kural da şudur: Subay, astsubay, er ve erbaşlardan oluşan ordu ile polis, jandarma ve bekçilerden oluşan güvenlik teşkilâtını politik ve ideolojik ayrışmalardan korumak... İkincisi, orduyu ve güvenlik teşkilatını en yeni bilgi ve teknolojilerle donatmaktır. Bu iki mutlak ihtiyacı gideremeyen devletler ve toplumlar, sömürgeci devletlerin gizli ve açık tehditlerini yaşarlar, her türden olumsuzluğa boyun eğmek zorunda kalırlar. 150 yıllık geçmiş, emperyalizmin taktik ve strateji değişikliklerine bağlı sömürü tuzakları ve sürtüşmeleri tarihidir. 1945’ten sonra, Kore, İran-Irak ve Rusya-Ukrayna savaşları dışında sıcak cephe savaşları yoktur denebilir. Bunların yerini, sınır çatışmaları ile emperyal güçlerin yönlendirip silahlandırdığı terörist çatışmalar aldı. Bu durum, bazı devletleri üzmeye, silah satan şirket ve devletleri mutlu etmeye devam ediyor.
İ.B.: Sorulara Cevaplar -II-de yer alan Sayın Oğuz Çetinoğlu’nun hayran kaldığımız soruları ve sizin cevaplarınız bizleri çok etkilemiştir. Bu kitapta ise, tarih kavramına dayanan sorulardan da sizin cevaplarınızdan da çok etkilendik. Son soru olarak okullardaki bilgi ve davranış eksiğine bağlı açığının büyümesi, çeteleşme gibi olumsuzların artması konusunda ne düşündüğünüzü sorabilir miyim?
S.K.T.: İnsanlaştırma işlevli kurumların ortaya koyduğu yönlendirici ve benzeştirici çabaların üç kaynağı var: Dinî emirler ve ibadetler; en küçük temsilcisi aile olmak üzere gelenekler-görenekler (töre); Devlet’in belirlediği yetkili öğretmenler aracılığı ile verilen örgün eğitim. İlk ikisi yaygın eğitim kavramına bağlı etkileşimlerdir. Devletin yönetiminde, denetiminde ve mutlak sorumluluğunda bulunan okul adlı veya nitelikli mekânlarda yapılan düzenli bilgi ve davranış kazandırma etkinlikleri ise örgün eğitim adını taşır. Örgün eğitimin vaz geçilmez ilkesi ve hedefi, vatandaşlaştırma, bilgili, ahlâklı, erdemli, vatansever vatandaşlar olmayı benimsetme, benzeşirliği koruyup zenginleştirme bilincini yerleştirmedir. Devlet, benzeşirliğe dayalı ortak paydanın, iç cephenin güçlü olmasını sağlayıcı tedbir ve uygulamalardan sorumludur. Bu sorumluluğunun bir kısmı, plan, program ve uygulayıcı öğretmenler aracılığı ile örgün eğitimi düzenli, sistemli bir biçimde yürütmektir. Bunu başaramayan devletlerin halkında gerginlikler, çözülmeler, çatışmalar olur. Her çocuk, 4+4 sistemine göre sekiz yıl zorunlu eğitim ve öğretimin içindedir. Buna lise ve dengi eğitim ve öğretim kurumlarını ekleyiniz. Bu yıllarda beden ve ruh özellikleri oluşup gelişen çocuklarda bilgi açığı, davranış bozukluğu varsa, bu durumun suçlusu bir ölçüde aile, büyük ölçüde okul adlı iklimdir. Benlik ve kimlik oluşumunda hastalıklı, bozuk hâller bulunuyorsa MEB’in yetersizliğinden doğan sonuçlarla karşılaşılmış demektir. Ahlâk, erdem, bilgi ölçütleri ile mensubiyet bilinçleri bakımından benzeşirliği çok olan çocuklar, gençler yetiştiremeyen uygulamalar yanlıştadır. Ayrıntıya girmeden şu cümleyi söylemek zorundayım: Talim Terbiye Kurulu MEB’in ‘plan ve program ile lojistik’ oluşturup uygulamadan sorumludur; bu Kurul bakanları veya cahil yetkilileri uyarma gücünü kullanabilen stratejik duyarlılığı esas alan zihniyet sahipleriyle yapılandırılmamış ve işlevlendirilmemiş ise, önümüzdeki yıllarda ağır faturalar ödenecek demektir. MEB, millî benlik ve kimliğe dayanarak çocukların ve gençlerin BİZ olmasını sağlayamıyorsa, sosyal ve kültürel depremler kaçınılmaz olur.
Allah’tan korkan, atalardan ve yaşayanlardan utananlar ayrılıkçılık yapmazlar. Düşmanlaştırıcılık, tefrikacılık, adâvet oluşturuculuk, iç cephede gedikler açılmasına yol açar, düşmanın işini kolaylaştırır. Her vatanseverin derinlemesine düşünüp benzeşirliği sahiplenmesi, ayrılıkçıları etkisizleştirmesi için, Bahtiyar Vahapzade’in şiirinden iki dörtlük alarak cevaplarımı tamamlayacağım:
“Ne çok imiş bu toprağa göz diken/ “Baka baka gözümüze mil çeken.
“Düşmanımız dostumuzdan çok iken/ “Türkün Türk’le adâvete hakkı yok.”
“Sinesini yarmalıyız zulmetin /“Bu amaca gittiğimiz yol çetin.
“Her gün nice şehit veren milletin /“Birbiriyle adâvete hakkı yok.”