Her Sıkıntının Bir Teşhisi Var mı?

Tanışıklık teşhis değildir. Kendimizi bir içerikte bulmamız, o içeriğin bizi klinik olarak tarif ettiği anlamına gelmez.

Akşam sofrasında gençlerden biri sınavının kötü geçtiğini anlatıyor. “Kaygım tetiklendi” diyor. Bir başkası işyerindeki sert tartışmayı “travma” diye tarif ediyor. Yorulan “tükendim”, yalnız kalan “depresyondayım”, dağınık olan “dikkat bozukluğum var” diyor. Eskiden kelime bulamadığımız duygulara bugün kolayca isim koyabiliyoruz.

Bu, bütünüyle kötü bir gelişme değil.

Ruhsal sıkıntının ayıp sayıldığı, yardım arayanın zayıflıkla suçlandığı günlerden geldik. İnsanların acısını saklamadan konuşabilmesi, ailelerin dinlemeyi öğrenmesi, medyanın aşağılayıcı dilden uzaklaşması kıymetlidir. Dünya Sağlık Örgütü de doğru ve insan onurunu koruyan anlatıların damgalamayı azaltıp yardım aramayı kolaylaştırabileceğini vurguluyor.

Fakat bir kelime yarayı görünür kılarken insanın üzerine yapışan bir etikete de dönüşebilir.

Psikolog Nick Haslam’ın “kavram genişlemesi” dediği olgu tam burada başlıyor. Travma, bağımlılık, zorbalık veya ruhsal bozukluk gibi kavramlar zamanla yeni durumları ve daha hafif tecrübeleri de kapsayacak biçimde genişliyor. Bu genişleme bazen daha önce görülmeyen bir acıyı fark etmemizi sağlar. Bazen de hayatın olağan sarsıntılarıyla hastalık arasındaki sınırı belirsizleştirir.

Her üzüntü depresyon değildir. Her kaygı, kaygı bozukluğu değildir. Yas, bir sevginin kaybından sonra insanın içinden geçtiği ağır ama insani bir zamandır. Başarısızlık can yakar. Yalnızlık insanı kendi sesine hapsedebilir. Bunları küçümsemek ne kadar yanlışsa, hepsini klinik bir kimliğe çevirmek de o kadar sakıncalıdır.

“Bugün üzgünüm” demekle “ben zaten böyle biriyim” demek arasında büyük bir mesafe vardır. İlki yaşanan hâli tarif eder; ikincisi bazen o hâli insanın bütün hikâyesi yapar. Dil acımıza şekil verirken hareket alanımızı da daraltabilir. Kendimizi yalnız belirtilerimiz üzerinden okumaya başladığımızda, ne yaptığımızdan çok ne hissettiğimizi ölçer; hayatla aramızdaki her sürtünmeyi yeni bir işaret sayarız.

Çünkü teşhis yalnızca bir duyguya verilen isim değildir. Süre, şiddet, başka belirtiler ve insanın gündelik işlevindeki kayıp birlikte değerlendirilir. Nitekim Dünya Sağlık Örgütü depresyonu sıradan duygu dalgalanmalarından ayırırken, belirtilerin günün büyük bölümünde, neredeyse her gün ve en az iki hafta sürmesine; hayatı, işi ve ilişkileri etkilemesine dikkat çekiyor.

Telefon ekranı ise bu ayrımları sevmez. Kısa video kesin cümle ister. “Şu beş özellik sizde varsa…” diye başlayan içerik, karmaşık bir hayatı birkaç işarete indirir. Bir deneyde, kaygı bozukluğunu sıradanlaştıran sosyal medya paylaşımlarını gören üniversite öğrencilerinin kendilerine kaygı bozukluğu yakıştırma eğilimi arttı. Bu, internette ruh sağlığı konuşulmasın demek değildir. Fakat tanışıklık teşhis değildir. Kendimizi bir içerikte bulmamız, o içeriğin bizi klinik olarak tarif ettiği anlamına gelmez.

Ruh sağlığı okuryazarlığı, psikoloji sözlüğünden çok kelime bilmekten ibaret olamaz. Bilginin kaynağını tartmak, belirtinin süre ve işlev boyutunu anlamak, ne zaman bekleyip ne zaman yardım istemek gerektiğini ayırt etmek de bu okuryazarlığın parçasıdır. Türkiye’nin 2025-2028 Sağlık Okuryazarlığı Eylem Planı da bilgiye erişmenin yanında onu anlama, değerlendirme ve kullanma becerisini öne çıkarıyor.

Burada dengeyi kaybetmemeliyiz. Sıradan sıkıntıyı hastalık saymamak, gerçek hastalığı sıradanlaştırmak değildir.

Dünya Sağlık Örgütü’nün 2021 küresel tahminine göre yaklaşık her yedi kişiden biri bir ruhsal bozuklukla yaşıyordu. Türkiye’de 2019’da yapılan Ruh Sağlığı Profili-2 araştırmasının ayrıntılı tablosu da bu oranı yüzde her altı yetişkinden biri olarak veriyor. Bu sayı bir sosyal medya öz tanısı veya kısa tarama ölçeği sonucu değil.

Demek ki iki hakikati aynı anda taşımalıyız: Ruhsal hastalık gerçektir ve yardım gerektirir. Hayatın her ağrısı da hastalık değildir.

Peki insan olağan sıkıntıyla nasıl yaşayacak? Cevap, duyguyu bastırmak veya “güçlü ol” demek olamaz. Bazen insanın kendi içine bakması, ne hissettiğini anlaması gerekir. Fakat yalnızca içeriye bakmak, bir müddet sonra bütün dünyayı kendi nabzımızdan ibaret sanmamıza yol açabilir.

İnsan biraz da dışarıya doğru iyileşir.

Dışarıya çıkmak, içeride olanı unutmak değildir. Keder bizimle yürür, kaygı kapıdan bizimle çıkar. Fakat dünya da oradadır: başka yüzler, yapılacak işler, tutulacak sözler. Duygu hayatın bir parçası olarak kalır; hayatın tamamı olmaktan çıkar.

Hareket bunun en sade yollarından biridir. Yürümek, bedeni yalnızca bir duygu taşıyıcısı olmaktan çıkarıp yeniden dünyanın parçası yapar. Depresyonlu 14.000 kişiyi kapsayan bir çalışma, çeşitli egzersiz biçimlerinin depresif belirtileri azaltabildiğini göstermektedir.

Başkasına yönelmek de benzer bir kapı açabilir. Kaygı veya depresyon belirtileri yükselmiş 122 kişiyle yapılan bir çalışmada, iyilik davranışları, sosyal etkinlikler ve düşünce kayıtları karşılaştırıldı. Her grupta bazı kazanımlar görüldü; iyilik davranışı yapanlarda sosyal bağ hissi özellikle güçlendi. Gönüllülük araştırmaları da insanın bir başkasına fayda sağlarken kendi iyi oluşunu destekleyebildiğine işaret ediyor.

Fakat gündelik hayatta bunun ne demek olduğunu biliriz. Yaşlı komşunun poşetini taşımak, bir öğrencinin ödevine vakit ayırmak, mahallenin ortak işine el vermek, bir kültür faaliyetinde sandalye dizmek… Bunlar insanı kahraman yapmaz. Sadece ona başkasının hayatında küçük de olsa bir yeri bulunduğunu hatırlatır.

Anlam duygusu da çoğu zaman böyle kurulur. Toplam 66.000 kişiyi kapsayan bir meta-analizde, hayatta amaç duygusu daha düşük depresyon ve kaygı düzeyleriyle ilişkili bulundu. Rakamların söylediği aslında eski bir hakikate yakındır: İnsan, kendisini aşan bir vazifeye, ilişkiye veya değere bağlandığında hayatını yalnız o günkü ruh hâliyle ölçmez.

Zaten çağımızın sorunu yalnız iç dünyamızda değil, aramızdaki mesafede de büyüyor. Dünya Sağlık Örgütü Sosyal Bağ Komisyonu, 2014-2023 verilerine dayanarak dünyada yaklaşık her altı kişiden birinin yalnızlık yaşadığını bildiriyor. İnsan kalabalıkta da yalnız olabilir. Dostluk ve güçlü topluluk bağları bu yüzden hayatın süsü değil, taşıyıcı unsurlarıdır.

Bu yüzden kültür çevrelerinin kıymeti, düzenledikleri program sayısından çok insanlar arasında kurdukları temasla ölçülür. Aynı salonda yan yana oturanların çıkışta birbirlerinin hâlini sorabilmesi, bir kitabın yeni bir sohbete kapı açması, küçük bir işin birlikte yapılması. Aynı coğrafyada yaşamak, birbirimize gerçekten vakit ayırdığımızda ortak hayata dönüşür.

Elbette sıkıntı kalıcıysa, şiddetleniyorsa, işimizi, uykumuzu, ilişkilerimizi bozuyorsa veya kendimize zarar verme düşüncesi doğuruyorsa, beklemek değil, bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir. Burada ne mahalle sohbeti tedavidir ne de iyi niyet uzmanlığın yerini tutar.

Ama her zor günümüzde kendimize yeni bir teşhis aramak da bizi hayatımızın seyircisine çevirebilir.

Bazen duygunun adını koyduktan sonra kapıdan çıkmak gerekir: Biraz yürümek, bir işe omuz vermek, bir dostu aramak, birinin yükünü hafifletmek… İnsan yalnız kendisini çözerek değil, başkalarıyla bir hayat kurarak da toparlanır.

Belki ihtiyacımız olan şey, acıyı inkâr etmeyen ama onu kimliğimizin tamamı da yapmayan bir dil ve dünyadır.