1- YÂDIMA DÜŞENLER
Kadim Türk yurdu olan Azerbaycan toprakları, 11. Yüzyılda Büyük Selçuklular İmparatorluğu’na katıldı. Doğusunda Hazar Denizi, kuzeyinde Rusya'ya bağlı Dağıstan Muhtar Cumhuriyeti, kuzeybatıda Gürcistan, güneybatıda Ermenistan ve Azerbaycan’a bağlı Özerk bölge olan Nahcivan Muhtar Cumhuriyeti dolayısıyla Türkiye ve güneyde İran Azerbaycan’ı veya Tebriz Azerbaycan’ı olarak bilinen İran toprakları ile çevrilidir. Güney Azerbaycan, ‘Bakü Azerbaycan’ı olarak da anılan Büyük Azerbaycan’ın yönetiminde iken, 1826-1828 Rus-İran Savaşı'ndan sonra 1828 yılında imzalanan Türkmençay Anlaşması ile İran Cumhuriyeti’ne verildi.
Pek çok insanın dilindeki ‘Azerîler’ isimlendirmesi fâhiş bir hatâdır. ‘Azerî’ olarak anılabilecek bir millet, bir kavim veya ırk yoktur. Onlar, Türkiye’de yaşayan Türkler gibi Uluğ Türk milletine bağlı Oğuz Türkleridir. Onlar Azerice veya Azerbaycanca olarak isimlendirilen dille değil, Azerbaycan Türkçesi ile konuşurlar. Türkiye Türkçesine çok yakındır.
Azerbaycan toprakları 1813'te imzalanan Gülistan Antlaşması'ndan sonra, Bakü tamamen Rus İmparatorluğu'nun eline geçti. Kafkasya'da 100 yıldan uzun süren Çarlık Rusya’sı hâkimiyetinden sonra 1918'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’ne bağlı Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. 26 Aralık 1991 târihinde Sovyetler Birliği dağılınca bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti tarih sahnesindeki yerini aldı.
Azerbaycan Türklerinde ilim, kültür ve sanat, özellikle de şiir ve mûsıkî çok gelişmiştir.
***
Aziz ve muhterem dostum, Halk kültürü ilim dalında Dr. unvanına sâhip Ali Şâmil Hüseyinoğlu’nun gönderdiği 2 kitaptan birincisi, Siyavuş Mustafa’nın ‘Yâdıma Düşenler’ (aklımda derin yer edinenler) isimli kitabıdır. 15,5 X 24 santim ölçülerinde, Birinci hamur kâğıda basılıdır ve 250 sayfadır. Azerbaycan millî mücadelesinin canlı târihini, mücâdeleye katılanların hayat hikâyeleriyle birlikte anlatıyor. Eserde adı geçenler: Ârif Rahimoğlu, Aydın Kerimov, Çerkez Caferov, Daşkın Ağalarov, Elçin Abbasov, Ali Şâmil, Ali Safa, Hüseyin Cevadov, İbrâhim İbrâhimli, İsakan Aşurov, Necef Necefoğlu, Elçin Selçuk, Farzuk Seyidbayli, Piket Hasan, Sabuhi Mammadli, Yaşar Türkazar Bayraktar, Yaver Ünsal.
Eser, Dövüş Dostlarım başlığıyla devam ediyor. Bu bölümde adı geçen şahıslar: Deli Kulu, Elşad Salayev, Abdül Memmedoğlu, Gobud Veli, İbrahim Salahoğlu, Mirasgar Seyidoğlu, Natık Kasımoğlu, Oktay Bahçelioğlu, Perviz Mehmedzâde, Refik Zülfikâroğlu, Rasim Mehmetoğlu, Ruşen İsmailhanlı.
Azerbaycan’ın Sadarak şehrindeki mücadelelerde adı geçenler: Siyavuş Hasanoğlu, Seyyid Ehedoğlu, Şah lakaplı Şahmardan, Tâlih Hasanoğlu, Yetim Kahraman, Yusuf Mirzaoğlu.
Hapishâne günlüğünden: Atam vatan hâini değil. Elçibey’in ölüsünden korkanlar. Hapishâneden Ali Baş Komutanına Müracaat. Hapishânede Yetişen Çiçek. Halil Rıza Ulutürk.
Meydan hâdiseleri: Kapalı hapishânede kıyam (ayaklanma), Kobustan şehri hapishânesinden nnasıl kurtuldum? Lotu Bahtiyar: Nâzım Hikmet başlıklı bölüm; ‘Nazım Hikmetle ruh yakınlığımız var.’ Cümlesiyle başlıyor.
‘Beni Stalin yarattı’ diyen kızıl komünist Nâzım Hikmet’e hayranlık, onun çarpık ideolojisinden değil elbette. Nâzım Hikmet’in şiirlerindeki düzgün Türkçe ile Azerbaycan Türklerinin Türkiye Türkçesini unutmamaları sebebiyledir. Çünkü akıllı soydaşlarımız, can Azerbaycanlılar, Türkçe konuşulmasını yasaklayan Moskova yönetiminin ağır baskıları sebebiyle, dillerini unutmaları hâlinde millî kimliğini de unutacaklar, yok olup gideceklerdir. Nâzım Hikmet’in şiirlerini okuyarak dillerini unutmadılar ve gün geldi, bağımsız devlete sâhip oldular. Can kardeşlerimiz kan kardeşlerimiz biliyorlardı ki dilleri Türkçeyi kaybettiklerinde, uğruna ölmeyi göze aldıkları vatan ve candan aziz vatan toprakları da dâhil, kaybedilecek hiçbir değerleri kalmamış olacaktır.
Azerbaycan’daki kardeşlerimizin Türkiye’yi ve Türkiye Türklerini sevdiği kadar Türkiye Türleri de Azerbaycanlı kardeşlerini sevmek mecburiyetindedir. Kitabın Türkiye Türkçesine çevrilip lise talebelerine parasız olarak hiç değilse başarılı öğrencilere armağan olarak verilmesi, bütünlüğün, karşılıklı sevgi ve bağlılığın gelişmesi için düşünülmeli ve uygulamaya konulmalıdır.
Azerbaycan millî mücadelesinin târihi olan eseri toplayan ve neşre hazırlayan: Ali Şamil
Elm ve Tahsil Neşriyat: e-posta: [email protected] Telefon: 4497-16-32; 050-31-311-41-89 Bakü, içerişahar, 3-x. Maqmayev 8/4
(DEVAM EDECEK)